Türk Edebiyatının ilk realist romanı Araba Sevdası üzerine bir inceleme

Recaizade Mahmut Ekrem’in 1898 yılında yayımlanan ve tek romanı olan Araba Sevdası realist döneme geçiş açısından Türk romancılığı için büyük önem arz etmektedir. Tanzimat dönemi edebi etkisinde yazılmış roman, dönemin gösteriş meraklısı Alafranga genç tipi üzerinden yanlış Batılılaşma konusunu ele almaktadır. Romanın karakteri Bihruz Bey, romanda sürekli Fransızca konuşan, Türkçeyi kaba bulan ve sınıf belirginliklerine vurgu yapan ve eğlence, zevk düşkünü genç tipini temsil eder. Ekrem, dönemin çoğu yanlış Batılılaşma romanında olduğu gibi tasarruftan yoksun olarak yaşamayı ve aşırı harcamayı vurgulamak üzere karakteri bir vezirin oğlu olarak kurgulamış ve romanın başında karakterin zevk ve eğlence düşkünlüğünün babasından kalma 28.000 lira mirasla finanse edildiğini belirtmiştir. Dönemin edebiyatı açısından konu olarak klasik bir noktada duran roman, biçim ve üslup açısından Tür edebiyatına yeni bir soluk katmıştır. Ahmet Mithat Efendi’nin yanlış Batılılaşmayı konu alan Romantik etkide yazılmış romanlarının aksine, Araba Sevdası romantizmin ve klasisizmin yapaylığına tepki olarak Realist bir roman olarak karşımıza çıkmaktadır. Uzun betimlemeler ve detaylandırmalarla dolu olan romanda karakterin duygularını içselleştirmemiz için okuyucuya karakterin zihni açılmış ve yaşadığı duygu değişiklikleri uzun uzadıya anlatılmıştır. Dönemin klasik sosyal hayat sahnesi olan Çamlıca Tepesi detaylandırılmış ve bu mekân detaylarının etkisi de karakterde belirgin olarak görülmüştür.

Romanın ana konusunu teşkil eden Bihruz Bey’in yoğun aşkı karakterin diğer karakterlerle olan etkileşimini etkilemiştir ve yazar bunu okuyuculara açıkça göstermeye çalışmıştır. Örneğin Bihruz Bey’in âşık olduğu Periveş Hanım’a yazdığı mektubunun oluşum süreci uzun uzadıya anlatılmış ve bu anlatı üzerinden alafranga kültüre meraklı gençlerin Türk edebi ve sosyal hayatı hakkındaki düşüncelerine eleştiri getirilmiştir. Yazara göre doğru bir hayat sürmeyen Bihruz Bey, kendi kendine yaşadığı yoğun aşk yüzünden servetinin mali yönetimini yapamıyor ve sosyal ilişkileri de bu yoğun duygularından ötürü zarar görüyordu. Bu sosyal ilişkiler betimlenirken, karakterin Batı, özellikle de Fransız kültür dairesi, özentiliği açıkça vurgulanmış ve karakterin Fransızca hocası Mösyö Piyer ile olan diyalogları bu minvalde şekillenmiştir. Arabalara ve marka kıyafetleri olan aşırı ilgisi onun hem sosyal hayatını düzenlemiş hem de ekonomik olarak zora sokmuştur. Romanın konu edindiği Bihruz Bey’in aşkının başlangıç noktası da aslında bu sosyal derece zafiyetidir. Roman başlarken Bihruz Bey’in arabası ile nasıl övündüğü vurgulanmış ve sarı renkli lando arabasından daha güzel olduğu konuşulan arabalarla ilgili dostu Keşfi Bey ile münakaşaya girmiştir. Bir gün yine Çamlıca Tepesinde gezerken bir arabanın içinde gördüğü Periveş Hanıma, namı diğer blond, âşık olmuş, kendisi ile randevulaşmak istemiş fakat Keşfi Bey’in muzırlıkları sebebiyle hayalindeki randevuyu alamadan sadece bir hafta sonra aynı yere gelme sözünü işitebilmiştir. Bihruz Bey güzel bir arabada Çamlıca’da gördüğü inanılmaz güzellikle bu sarışın hanımı kendi zihninde, ona uygun olarak betimlemiş ve zengin ayrıca da sosyal statüsü yüksek olarak tahayyül etmiştir. Yazar bu bağlamda, dönemin zevk ve şatafat düşkünü gençlerinin maddi hayata katkı sağlamadıklarından elde ettikleri boş zaman ve metaneti duygusal abartı ve tahayyüllerle doldurmalarını eleştirmektedir.

Karakterimizin bir hafta sonraki güne kadar yaşadığı buhran ve yoğun duygular onun hayatında önemli bir yer edinirken aslında aşkının ne kadar sahte, boş ve tesadüf olduğunun farkında değildir, zira Bihruz Bey’in tahayyül ettiği gibi bir Periveş Hanım modeli mevcut olmamıştır. O gün şans eseri bir kira arabası bulan Periveş Hanım ve arkadaşının Çamlıca’ya çıkmak istemesi vesilesiyle mevcut olmuş tanışmaya Bihruz Bey bayağı bir anlam yüklerken, Periveş Hanım için sadece gülünecek bir temaşa olmuştur. Karakterin özellikle, Periveş Hanıma yazacağı bir mektupla ilan-ı aşk etme planı, onun zihin ve düşünce yapısını, dolaylı yoldan dönemin alafranga züppe genç formunun da özelliklerini ortaya koymaktadır. Mösyö Piyer’den aldığı tüm dersleri kullanmak isterken çeviri yaptığı hiçbir şiiri kullanmak istememiş ve bu yüzden Türkçede neden iyi şair olmadığı serzenişinde bulunmuştur. Fransızca ekol ile büyütülmüş bu alafranga genç, sevdiği kadına yazmaya layık bir tane Türkçe şiir bulamamış ve kitabın ilgili kısmında Türkçenin edebiyata uygun olmadığını vurgulamıştır. Dil ve edebiyat konusunda edebi tartışmaların hat safhada olduğu bu dönemde bu konu üstünde bu kadar durulması yazarın açıkça eleştirilerine sahiplik yaptığından dolayıdır. Fakat bu noktada Recaizade Mahmut Ekrem’in romana getirdiği yenilik görülmektedir. Romantik etkili Ahmet Mithat romanlarında, halka aksettirilmek istenen kısımlar uzun uzadıya anlatılır fakat karakter üstünden değil de yazarın araya girip verdiği öğüt kısımları vesilesiyle olurdu. Romanını realist bağlamda yazan Recaizade’de konu bütünlüğü korunmuş ve alınmak istenen mesaj karakter üstünden verilmeye başlanmıştır. Bu net mesaj Ahmet Mithat Efendinin Felatun Bey ile Rakım Efendi romanında ki Felatun Bey örneğinde olduğu gibi de açık ve taraflı verilmemiştir.

Karakterlere genel olarak bakmak gerekirse, edebiyatımızda klasikleşmiş olan alafranga züppe tipini temsil eden Bihruz Bey dışında, ona hocalık eden ve alafranga zevklerini okşayan hocası Mösyö Piyer, sürekli haksız yere azarladığı uşağı Mişel, kendisine sürekli yalan söyleyip duyguları ile oynayan Keşfi Bey ve Periveş Hanım, ana karakterleri oluşturmaktadır. Keşfi Bey’in olay örgüsünde önemli bir yeri vardır çünkü söylediği yalanlarla Bihruz Bey’in davranış ve duygularını ziyadesiyle etkilemiştir. Bihruz Bey bir hafta sonra Çamlıca Bahçesinde Periveş Hanıma görüp yazdığı mektubu ona verme hayalleri kurarken en sonunda sarışın hanımın bulunduğu arabaya uzanıp arkadaşına mektubu teslim edebilmişti fakat mektup da sözleşmek istediği gün ve saatte Periveş Hanım, Bihruz Bey ile görüşmeye gelmemişti. Bihruz Bey içine girdiği buhran esnasında Periveş Hanımın randevuya gelmeme sebeplerini düşünürken sarışın anlamına geldiğini düşündüğü bir kelimeyi aslında esmer, kara yağız anlamında kullandığını fark edince buluşmaya bu hatanın engel olduğu zannedecek kadar saf bir karakterdi. Keşfi Bey’in ardından Bihruz Bey’e söylediği Periveş Hanımın öldüğü yalanı ise Bihruz’u yıkmış ve buhrana sürüklemişti. Onu gördüğü halde, Keşfi Bey’in ablasını gördüğünü söylemesi üzerine yine ona inanmış ve safiyane aşkına devam etmiştir. Bu esnada diğer karakterlerle olan ilişkileri bozulmaya doğru gitmiş özellikle de atlarını ve arabasını ilk taksitini ödemediği için Kondaraki Efendi’ye kaptıran uşağı Mişel’i kovmuştur. Belirli bir zamandan sonra Periveş Hanım ile karşılaşan Bihruz Bey aldığı alaylı cevaplarla aşkının ne kadar sahte ve gülünç olduğunu fark etmiştir.

Romanın sonucunda Bihruz Bey daldığı hayal alemlerinin sonucunda hem insan ilişkilerinden hem de ekonomik durumundan çok zarar etmiştir. Sosyal ilişkileri gerilemiş ve gülünç duruma düşmüştür. Recaizade Mahmut Ekrem’in çizmeye çalıştığı portre, alafranga yaşamı kendine alışkanlık edinmiş, sürekli Fransızca kelimeler kullanan, zevk ve şatafat için baba mirasını har vurup harman savuran ve kendini beğenmiş züppe tipidir. Bu tip dönemin aydınlarının en çok yakındığı karakterlerden biridir çünkü Osmanlı Devleti’nin sosyal olarak da Batı’yı örnek aldığı o devirde, imkânı fazla olan kişilerin modernleşme uçurumunu aşıp sosyal statü atlamak için yanlış ve zahiri Batılılaşıp, toplumdaki derin uçurumları perçinlemeye çalışması ve sosyal farklılıkların siyasete de sirayet etmesinin topluma zararı olacağı kanaatindedirler. Yazarımız da bu konu hakkındaki mütalaasını biçim olarak yeni bir solukla ve realist akımla ele almış, istediği mesajı verirken edebi betimlemeler ve analizleri de eksik etmemiştir.

 

 

 

Kapak Görsel /Cover Photo : https://www.ensonhaber.com/biyografi/yazar/recaizade-mahmud-ekrem-kimdir

Metin Görsel / Photo credit in text : https://egitimheryerde.net/recaizade-mahmut-ekremin-sevki-yok-siirinin-aciklamasi/

Bir Cevap Yazın

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.